Muzeum Narodowe w Szczecinie zaprasza na prezentację wystawy „Zaginione-ocalone”, która obejmuje około 30% całej kolekcji najcenniejszych zabytków archeologicznych z dawnej kolekcji starożytności pomorskich, odzyskanych w efekcie zakończenia ponad pięćdziesięcioletniej wymiany archeologicznej prowadzonej na szczeblu dyplomatycznym przez ministerstwa spraw zagranicznych Polski i Niemiec. Otwarcie wystawy odbyło się podczas V Europejskiej Nocy Muzeów w Szczecinie.

Początki systematycznego kolekcjonerstwa zabytków archeologicznych w Szczecinie sięgają lat 20. w. Wraz z powstaniem w 1824 r. Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza (Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde), rozpoczęte zostały działania na rzecz  utworzenia zbiorów świadectw dawnej kultury regionu z całej ówczesnej Prowincji Pomorze, która obejmowała obszary od rzeki Recknitz na zachodzie po Jezioro Żarnowieckie na wschodzie. Kolekcję tę gromadzono w Zamku Książąt Pomorskich, jednak niezbyt obszerne powierzchnie przydzielonych pomieszczeń uniemożliwiały udostępnianie muzealiów zwiedzającym. Dopiero w 1879 r. założone zostało Muzeum Starożytności (Antiquarisches Museum), które zajęło część południowego skrzydła Zamku. Zabytkowe zasoby Towarzystwa – liczące na początku XX w. prawie 6000, a przed wybuchem I Wojny Światowej już około 7300 pozycji inwentarza – w dużej części złożone były z zabytków archeologicznych. W 1912 r. całą kolekcję, nazwaną Die pommersche Altertums-Sammlung, przeniesiono do Muzeum Miejskiego (Stadtmuseum) otwieranego właśnie w gmachu wybudowanym na Wałach Chrobrego. Utworzony został tutaj nowy dział, którym zajmował się Adolf Stubenrauch, dotychczasowy opiekun Altertums-Sammlung. Wieloletnia jego działalność, także w zakresie ochrony zabytków, przyniosła znakomite efekty w postaci dynamicznego przyrostu liczby muzealiów oraz kilkuset opisów i rysunków odkryć archeologicznych z obszaru całego Pomorza. Wraz z jego śmiercią oraz odejściem Emila Waltera, kustosza kolekcji w latach 1922-1924, skończyło się pierwsze stulecie gromadzenia reliktów dawnej kultury regionu, a zarazem inicjalny etap historii starań o zachowanie ich dla potomności.
W 1924 r. rozpoczęły się gruntowne zmiany w muzealnictwie i ochronie zabytków archeologicznych na Pomorzu. Biorą one swój początek w ówczesnych regulacjach prawnych w Niemczech, ale także w zasadniczej mierze związane są z rozpoczęciem pracy  Szczecinie przez Otto Kunkla. Podjął on działania na rzecz organizacji Muzeum, które obejmowałoby zbiory historii całej Prowincji Pomorze i doprowadził do jego otwarcia w 1928 r. w dawnym Pałacu Sejmu Stanów, pierwotnie jako Prowincjonalne Muzeum Starożytności Pomorskich (Provinzionalmuseum Pommerscher Altertümer), a od 1934 r. pod nazwą Pomorskie Muzeum Krajowe (Pommersches Landesmuseum).
Podstawę jego zasobów stanowiły zbiory Towarzystwa, które zostały przekazane Prowincjonalnemu Związkowi Pomorza (Provinzialverband Pommerns). Organizacja całego, kilkudziałowego muzeum robiła naówczas  bardzo pozytywne wrażenie. Utworzony został Dział Prehistoryczny, w którym przechowywano i opracowywano kolekcję starożytności, a O. Kundel pełnił funkcję dyrektora instytucji oraz konserwatora zabytków archeologicznych Pomorza. Od 1933 r. Działem Prehistorycznym kierował Hans-Jürgen Eggers, który podjął na szerszą skalę badania wykopaliskowe w regionie oraz naukowe ich opracowania.
W tym czasie także zamknięta została dotychczasowa numeracja zbiorów, stosowana przez równe 100 lat. Wprowadzono nową, jednocześnie nadając kolekcji miano Provinzialsammlung Pomerscher Altertümer. Stary inwentarz obejmował około 9000 numerów wpisanych do kolejnych ksiąg wpływów. Prowadził go dla całego, kilkudziałowego zbioru  z zakresu historii kultury. Rejestr Provinzialsammlung również obejmował całą nową, wielodziałową kolekcję muzeum. Pod koniec 1944r. liczył on ponad 5000 wpisów. Dodatkowo około 1936 r. wprowadzona została osobna księga magazynowa dla mniej istotnych zbiorów archeologicznych, która od początku 1945 r. objęła około 800 numerów.
W trakcie wojny, pomiędzy 1940 a 1944 r., muzealnicy stopniowo prowadzili działania zabezpieczające zbiory i dokumentację. Najważniejsze eksponaty archeologiczne, podobnie jak zabytki z innych działów, zostały ewakuowane z gmachu i przewiezione do 25 innych miejsc na terenie całego Pomorza. Akcją tą  objętych zostało 700 zespołów i pojedynczych znalezisk archeologicznych, a także niemal wszystkie pomorskie znaleziska monet rzymskich, bizantyjskich i arabskich. Razem z nimi ewakuowano część dokumentacji, katalogów, biblioteki oraz wszystkie inwentarze. Dokumentację i zabytki pozostawione w gmachu przemieszczono na niższe piętra i do piwnic, w miarę możliwości fotograficznie dokumentując owe przeprowadzki.
Sytuacja skomplikowała się w 1944 r., gdy gmach muzealny dwukrotnie – i styczniu i w sierpniu – ucierpiał na skutek bombardowań. Rozbite i częściowo przypalone zabytki starano się restaurować, lecz podczas bombardowania sierpniowego ponownie uległy one zniszczeniu. Wtedy też zdemolowane zostały pomieszczenia wystawiennicze, w których przechowywano liczne zabytki pradziejowe. Do końca 1944 r. zabytki te próbowano uporządkować.
26 kwietnia 1945 r. budynek muzeum został zajęty przez wojska radzieckie, które przebywały tutaj aż do lipca. Skomplikowana politycznie sytuacja Szczecina sprawił, że polskie służby zajmujące się zabezpieczaniem dobytku kultury nie miały dostępu do zbiorów Pomorskiego Muzeum Krajowego. Dopiero po opuszczeniu gmachu przez wojsko wyznaczono ich opiekuna i utworzono w dniu 1 sierpnia 1945 r. Muzeum Miejskie, które następnie przekształcono w Muzeum Pomorza Zachodniego, a w 1970 r. podniesiono do rangi Muzeum Narodowego. W tym samym budynku powstała składnica muzealna, w której przechowywano zabytki zwożone z miejsc nie posiadających odpowiedniego zabezpieczenia. Były wśród nich również zabytki archeologiczne. Praca w zorganizowanym Dziale Prehistorycznym Muzeum Miejskiego w Szczecinie ruszyła dopiero z początkiem 1947 r. Kustoszem zbiorów archeologicznych został Tadeusz Wieczorkowski, który odnalazł akta ewakuowanych zabytków. Próby ustalenia ich losów nie przyniosły jednak rezultatów. Pierwsze  informacje, poprzedzone wskazówkami H.-J. Eggersa, iż część pomorskiej kolekcji przetrwała i znajduje się w stralsundzkim Museum für Ostmecklenburg, dotarły do szczecińskich muzealników w 1962 r.
Z analizy dokumentacji ewakuacyjnej wynika, że zabytki które trafiły do Stralsundu, pochodzą z kilku miejsc dyslokacji zbiorów. Zgromadzono tam przedmioty  głównie z miejsc ewakuacyjnych położonych w Puszczy Wkrzańskiej w obecnych granicach Niemiec.
Jeszcze w 1962 r. dyrektor muzeum szczecińskiego Władysław Filipowiak obejrzał te zbiory i podjął rozmowy na temat możliwości przeprowadzenia ich wymiany. Miała ona opierać się na podziale całości przedwojennych zbiorów archeologicznych Pomorskiego Muzeum Krajowego, znajdujących się po wojnie w Szczecinie i w Stralsundzie, według miejsc odkrycia. Zgodnie z tym projektem, zabytki odkryte na terenach położonych w obecnych granicach państwa polskiego trafić miały do Polski, a znaleziska z aktualnych obszarów niemieckich – do Niemiec. Plan ten jednak został wówczas zablokowany tuż przed realizacją.
 Do sprawy wymiany powrócono dopiero na początku lat 90. XX w. Jej realizacja zaś dobiegła końca w 2009 r. Wydarzenie to, z uwagi na założony cel i kompleksowość przedsięwzięcia, uznawane jest za bezprecedensowe w porozumieniu i współpracy obu państw w zakresie problematyki dóbr kultury. W wymiarze dyplomatycznym stanowi ono wprowadzenie w życie treści art. 28. Traktatu Między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy, zawartego w Bonn 17 czerwca 1991 r., w którego punkcie 3. obie strony zapewniają, iż będą dążyć „[…] do rozwiązywania problemów związanych z dobrami kultury i archiwaliami, poczynając od pojedynczych przypadków”. W wymiarze regionalnym wymiana pozwolił na nowo uporządkować kolekcję zabytków archeologicznych głównej przedwojennej instytucji gromadzącej pomorskie starożytności z całej ówczesnej Prowincji Pomorze z uwzględnieniem przynależności państwowej miejsc odkrycia poszczególnych przedmiotów.
Zabytki pozyskane w efekcie wymiany do zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie bez cienia wątpliwości stanowią najcenniejszą część tych zachodniopomorskich starożytności, które przetrwały zawieruchę wojenną. Przed ewakuacją na okres działań wojennych zostały starannie wyselekcjonowane spośród wszystkich muzealiów archeologicznych gromadzonych w Szczecinie od 1. połowy XIX w. po początek lat 40. XX w.

Gmach Główny Muzeum Narodowego w Szczecinie, ul. Wały Chrobrego 3

wernisaż:             15 maja 2010, godz. 16.00
wystawa czynna:  do 15 sierpnia 2010
bilety:                 10 zł normalny/ 5 zł ulgowy/ czwartek bezpłatny
godziny otwarcia:  wtorek - piątek 10.00 – 18.00
                          sobota - niedziela 10.00 – 16.00
kurator:               Krzysztof Kowalski (Muzeum Narodowe w Szczecinie)